Frank von Hebel, Dagblad van het Noorden 9-9-’13, SD vermoordt Aldert Derk Omta (1879-1944) 9-9-’44

Wilhelmina Gesina Omta ?

“Het proces tegen oorlogsmisdadiger Siert Bruins in het Duitse Hagen draait om de moord op verzetsstrijder Aldert Klaas Dijkema. Hij werd aangehouden na een bezoek op de boerderij van de familie Omta in Bierum. Akkerbouwer Aldert Derk Omta was enkele weken daarvoor neergeschoten door de SD. Zijn dochter Gé Everts-Omta (83) uit Winsum herinnert zich die dag nog goed. Het is 9 september 1944. De Duitsers komen.

Gé Omta (14) ziet de overvalwagens op hetzelfde moment als haar moeder. Het gezin zit aan tafel in het voorhuis. Fokko Omta (33), de oudste zoon, zit in het verzet. Hij wordt gezocht. Twee andere zonen, een neef en een buurjongen zitten ook ondergedoken op de boerderij. Hier verstoppen ze zich voor de Duitsers. Ze willen niet in Duitsland werken.

De warme maaltijd is net voorbij. Het is zaterdagmiddag. Buiten schijnt de zon. Alleen de stem van Aldert Derk Omta (65) klinkt. Hij leest voor uit de Bijbel. “Uit de benauwdheid heb ik den Heere aangeroepen, de Heere heeft mij verhoord, stellende mij in de ruimte.”

Hij ziet zijn vrouw en dochter uit het raam kijken. Hij maakt een ongeduldige beweging met zijn arm. Dit is geen tijd om uit het raam te kijken. Dit is een tijd om te luisteren. “Moffen”, roept iemand. Hij kijkt op, ziet de wagens en slaat de Bijbel dicht. Dan is er chaos. De borden, messen en vorken van de onderduikers worden van tafel geveegd. Fokko en de onderduikers razen de kamer uit, naar hun schuilhol in de graanschuur.

De Duitse Sicherheitsdienst (SD) heeft de boerderij al langere tijd in het vizier. Het is niet de eerste keer dat overvalwagens het erf oprijden. De Duitsers weten dat Fokko Omta in het verzet zit. Ze weten dat er onderduikers op de boerderij zijn. Maar ze kunnen hen niet vinden. Maar vandaag worden ze gevonden. Koste wat kost. Ze willen niet weer voor gek staan.

De SD is goed voorbereid. De omgeving is afgezet, de vluchtroutes naar Bierum en Spijk zijn afgesneden. Niemand kan ontsnappen. De onderduikers moeten erop vertrouwen dat hun schuilhol niet te vinden is. De boerderij is groot. Omta bezit 38 hectare. Er staan stallen en schuren. Verstopplekken genoeg.

De roodgroene hekken op de ree, de lange oprit, vertragen de opmars van de overvalwagens. De Omta’s sluiten de hekken altijd met opzet. Het levert de onderduikers kostbare minuten op. Fokko rent eerst nog naar zijn kamer. Hier ligt een radio en een revolver. Hij graait ze mee en sprint naar het schuilhol in de schuur. Hij sluit de toegang. En dan wachten ze af. De Duitsers zijn er.

Tientallen SD’ers, onder wie Nederlanders die met de Duitsers samenwerken, rennen over het terrein. Gé hoort ze schreeuwen en dreigen. De SD wil niet nog een keer met lege handen vertrekken. Ze doorzoeken alles grondig. De mannen schieten op mogelijke schuilplaatsen onder graan, vlas en kaf en rammen met de kolven van hun machinegeweren tegen planken. In het hol horen ze het geblaf van honden. Het hart van Fokko mist een slag. Speurhonden. En ze zijn vergeten peper te strooien. De kans dat de honden hun spoor ruiken is nu een stuk groter.

Gé ziet hoe de SD’ers haar vader mee sleuren. “Wo ist der Junge?” brullen ze tegen hem. Hij zegt niks. Ze lopen met hem over het erf en kijken in elk gebouw. Hij wordt bedreigd en geslagen. Maar hij zegt niks.

Kees van Dijk loopt nietsvermoedend het erf op. De verzetsstrijder had van Fokko een boodschap gekregen. Of hij wilde langskomen. Van Dijk ziet de overvalwagens niet. Die staan uit het zicht achter hoge korenhopen geparkeerd. Hij loopt regelrecht in de armen van de SD. Hij wordt geslagen. Wat heeft hij hier te zoeken? Varkensvoer, luidt het antwoord. Ze vragen het Omta, die de verklaring van Van Dijk niet heeft gehoord. ’Varkensvoer’, antwoordt hij. Bedenkt hij het terplekke? Is het afgesproken? Onbekend. Maar hij redt het leven van de verzetsstrijder. Kees van Dijk mag vertrekken.

De SD zoekt verder. In het hol luisteren ze naar de stemmen van de Duitsers. Ze klinken steeds harder. Dreigender. En dan opeens zijn er twee schoten. Een kogel raakt Aldert Derk Omta in het hart, de ander in zijn slaap. Hij zakt in elkaar. SD’ers dragen zijn lichaam een schuur in. Ze zetten hem in een zittende houding tegen een muur en leggen een hooivork over zijn knieën. Corpus delicti: hij wilde ons aanvallen. We moesten ons verdedigen.

Fokko hoort de schoten en vreest het ergste. Hij kijkt naar de revolver in zijn handen, maar doet niets. De SD zoekt verder. Intussen is de dokter gehaald. Hij kan niets anders dan de dood vaststellen. En dan gaan ze weg. Portieren slaan dicht. Geschreeuw. Het geronk van motoren. De Duitsers vertrekken weer met lege handen, maar ze laten een dode achter. Gé gaat op de fiets de wijkzuster halen, die het lichaam van haar vader moet afleggen.

De onderduikers vluchten via sloten bij de boerderij vandaan. Ze vinden in Bedum onderdak bij een familielid. Enkele dagen later wordt boer Omta begraven. De SD eist dat alleen de naaste familie erbij mag zijn. Overvalwagens en zwarte uniformen staan in de omgeving van het kerkhof in Bierum verdekt opgesteld. Misschien dat de zonen nog op komen dagen. Maar ze laten zich niet zien.

Fokko stuurt van zijn nieuwe onderduikadres een boodschap naar Aldert Klaas Dijkema, een verzetsstrijder. Hij is landbouwer in Oosterwijtwerd. Fokko wil een vals persoonsbewijs. Dijkema zorgt ervoor. Op 21 september komt hij het persoonsbewijs afleveren op de boerderij van de familie Omta. Hij weet niet dat de SD op dat moment de boerderij opnieuw doorzoekt. Dijkema loopt recht in de armen van de Duitsers. SD’ers Siert Bruins en August Neuhauser nemen hem mee naar Appingedam en schieten hem dood bij de Bronsfabriek.

9 september 2013. Gé Everts-Omta (83) denkt nog veel aan die 9de september, nu 69 jaar geleden. Ze volgt het proces dat 2 september tegen Siert Bruins begon. “Pas jaren later, toen ik een foto van hem in de krant zag, wist ik dat hij die dag erbij was. Ik herkende hem. Ik weet in elk geval zeker dat Neuhauser bij mijn vader was toen hij werd doodgeschoten. Hij is daar later ook voor veroordeeld. En waar Neuhauser ging, ging Bruins. Dat was zijn rechterhand.”

Neuhauser is overleden. Bruins brengt mogelijk zijn laatste dagen in een cel door. “Ik hoop op een eerlijk vonnis. En ik hoop dat hij beseft dat hij vroeger verkeerd heeft gehandeld. Moord verjaart niet, ook al ben je nog zo oud.”

Uit: Dagblad van het Noorden  (9-9-2013), door Frank von Hebel.

Derk Arents Omta overleden “aan verval van krachten”

De geboorte van Arent Willems op 29 september 1709 is een gebeurtenis die iedere Omta aangaat. Want nadat Arent, landbouwer aan de Vierhuizerweg in Spijk, op zijn 42-ste in 1751 trouwt met de dan 24-jarige Geertje Arents krijgt het echtpaar twee dochters en vier zonen: Willem Arents, Arent Arents, Tjasse Arents en Derk Arents. In 1811 eisen de Fransen dat iedere Nederlander een eigen achternaam heeft, onze bezetters worden gek van de verwijzingen naar de voornaam van de vader. Kort: ze weten niet welke Jan Corneliszoon ze zoeken voor zijn belastingaanslag of oproep voor de militaire dienst. De zonen van Arent Willems en Geertje Arents kiezen onder napoleontische dwang ieder hun eigen, andere achternaam: Willem Arents Van der Ploeg, Arent Arents Ungersma, Tjasse Arents Biewenga èn: Derk Arents Omta. Dat zal wennen geweest zijn.

Derk Arents Omta is in 1767 als nakomertje geboren. Zijn vader is dan al 58 en overlijdt als Derk Arents nog maar 9 jaar is. Derk Arents kiest in 1811 de achternaam Omta omdat hij dan een boerderij heeft op de restanten van de middeleeuwse Omtadaborg, een versterkt kasteel in ’t Zandt (boven, in het midden van de kaart). Derk Arents heeft een jaar eerder de boerderij overgenomen van zijn schoonmoeder Engeltje Jans. Met het aannemen van de achternaam Omta wordt hij de stamvader van zijn kinderen en alle andere Omta’s sindsdien geboren.

Er is meer bekend over Derk Arents. In 1792 trouwt hij te Godlinze met Martje Klaassens. Zij krijgen eerst zes zonen en daarna drie dochters. Materieel gaat het hem voor de wind: hij staat op een lijst met ‘hoogstaangeslagenen’ in het departement Westereems, de door de Fransen opgelegde samenvoeging van Groningen, Drenthe en het Duitse Reiderland. De eerste Omta uit de geschiedenis betaalt tussen 300 en 350 gulden belasting, zo’n zesduizend in de euro’s van nu.

luinga (kleur)Derk Arents heeft middelen en ambitie om zijn boerderij aanzien te geven en bezoekt (mogelijk in 1824) de veiling van de inboedel van de Luingaborg in Bierum. Hij keert huiswaarts met “een hek en vier marmeren beelden op voetstukken voor de verfraaiing van zijn boerderij”. Voor zichzelf koopt de eerste Omta in  1822 onderhands “twee banken aan de noordzijde in de kerk te ’t Zandt ter rechter zijde van de preekstoel”.

Juli 1842, twee jaar na de dood van zijn vrouw,  informeert Derk Arents vrienden en bekenden over het overlijden van zoon Arend Derks: “Heden overleed te Groningen mijn geliefde oudste zoon, in den ouderdom van 49 jaren, na eenige jaren sukkelend lijden”. Een broer van de overledene, Willem Derks, woont en werkt dan met zijn vrouw Derkje Luilfs Edema bij zijn vader op de Omtadaborg. In 1843 wordt hun enige kind geboren: Luilf Willems Omta. Derk Arents heeft D.A. Omta dooddeze kleinzoon nog net gekend: als Luilf Willems een jaar oud is overlijdt opa. “Uit aller naam” delen dochter Engeltje Derks Omta en haar man Garmt Ties Tiessen in 1844 op pagina drie van de Groninger Courant hun verlies met de lezers: “Heden, den 17 februarij, des morgens te 4 uren, overleed, op Omtada, aan verval van krachten, onze geliefde Vader en Behuwd-Vader Derk Arents Omta, in den ouderdom van ruim 76 jaren”. Willem Derks zet het boerenbedrijf voort tot zijn dood in 1849. Dan neemt zijn weduwe het over. Wanneer zij in 1864 ook sterft wordt Luilf Willems landbouwer op de Omtadaborg.

En eigenlijk hadden die Fransen wel een punt.

De Omta-hazewindhond

Hazewind Omta (2)Na de dood van haar man Willem Derks Omta (1797 – 1849) gaat weduwe Derkje Luilfs Edema (1808 – 1864) verder met de plannen voor nieuwe schuren achter het woonhuis van de Omtadaborg in ’t Zandt. Twee jaar na het overlijden van Willem Derks Omta is de immense schuur, een driekapper, klaar. Om de oplevering te vieren geeft de familie opdracht een gietijzeren ornament te maken: een liggende hazewindhond met op de halsband de naam ‘Omta’. Het werkstuk krijgt een plaats in het bovenlicht van de voordeur.

Windhonden werden tot ver in de negentiende eeuw geassocieerd met de adelstand. De Omta’s waren nimmer van adel maar woonden in dit geval wel op stand. Mogelijk hadden de Omta’s hazewindhonden op de Omtadaborg. Misschien voor de jacht. Misschien deden ze al mee aan wedstrijden. Wie kan het nog zeggen? Maar ze moeten een relatie met dit ras hebben gehad want zo’n verfraaiing voeg je niet zo maar toe aan je woning.

Oude Laan zwart-wit (Usquert)December 1924 trouwen Anna Aleida Dojes (1897 – 1980) en Dirk Westerdijk. Ze nemen hun intrek in de voor hen gebouwde villa (op de foto) bij de boerderij ‘Oude Laan’ in Usquert. In 1920 erfden Anna Aleida, haar broer Renger Lulolf en hun oom Simon Willem Omta  de Omtadaborg van (groot)moeder Antje Simens Mulder, de weduwe van Luilf Willems Omta. Zijn moeder, Derkje Luilfs Edema, gaf in 1851 opdracht voor het houtsnijwerk met de hazewindhond.

Na een aantal transacties wordt Anna Aleida Dojes in 1922 alleen-eigenaresse van de Omtadaborg. Ze heeft dan bijna 250.000 gulden geïnvesteerd. Het is geen goede belegging: tien jaar later worden de boerderij en 60 hectaren grond verkocht voor 65.000 gulden en verdwijnen daarmee uit de familiesfeer.

Maar om de herinnering aan de familieboerderij in ere te houden blijft de hazewind wel in de familie. Het zwart-wit beschilderde gietijzerwerk krijgt een plek in het bovenlicht boven de voordeur van de Oude Laan.

Hazewind Omta (1)In 1996 hoort de Provinciale Groninger Oudheidkundige Commissie dat de Oude Laan wordt verkocht. De commissie wil de band van de hond met de familie in stand houden. Restaurateur Lammert Muller uit Zuidhorn knapt de hond zo goed als het gaat op en herstelt de oorspronkelijke kleurstelling. Op 2 juli neemt R.R. Dojes als rechtmatige eigenaar op zijn zeventigste verjaardag de gerestaureerde hond in ontvangst. Van de Omta-hond worden ook drie houten replica’s gemaakt: twee voor de (voormalige) bewoners van de Oude Laan, het derde exemplaar is voor de Omtadaborg.

Willem Alderts Omta (1839-1904) sterft in Spijk in 1904

dijkstraat - spijkWoensdag 7 september 1904 is een fraaie herfstdag: een graad of 20, niet al te veel wind en regelmatig zon. “Een fijne dag om een stukje te fietsen”, zal rentenier Willem Alderts Omta (geboren in 1839) gedacht hebben. De 65-jarige zoon van Aldert Derks Omta en Willemina Sijmons Groenewolt komt tot de Dijkstraat (op de foto) in Spijk. Daar slaat het onheil toe en worden de Omta’s in Spijk getroffen door een dubbele tragedie.

Want op diezelfde Dijkstraat verliest de vijftigjarige Willem Oosterhuis (‘zonder beroep’) de controle over de twee paarden voor zijn wagen. De beesten slaan op hol. “De oude heer Omta bevond zich juist per fiets op weg. Plotseling wordt hij door de woeste paarden omver gereden en tegelijk stortte de bestuurder van den wagen”. Het wordt een drama, waarbij Willem Oosterhuis “van den wagen afvallende, spoedig een lijk was en den heer Willem Omta, die nog gaarne een fietstochtje mocht maken, hierbij dadelijk het leven inschoot”.

Overlijdensakte Willem Oosterhuis & Willem Alderts OmtaHet verdriet van landbouwster Jantjen Alderts Omta (1831 – 1917) moet immens zijn geweest: Willem Alderts Omta en Willem Oosterhuis zijn oom en neef van elkaar. Jantjen Alderts (dan al 23 jaar weduwe van Martinus Ipes Oosterhuis) verliest op die mooie septemberwoensdag in 1904 haar acht jaar jongere broer èn haar enige kind. Een dag later wordt voor beide overledenen een overlijdensakte opgemaakt door de gemeente Bierum. Ze worden in de dood herenigd want staan samen op een pagina in het bevolkingsregister (klik op de afbeelding om de overlijdensakte te zien). Een van de aangevers van de dood van Willem Oosterhuis is dagloner Harm Klevering. Hij hoeft de akte niet te ondertekenen vanwege “niet te kunnen schrijven als hebbende zulks niet geleerd”. Willem Oosterhuis laat een vrouw en twee kinderen achter. Willem Alderts was ongehuwd en, voor zover wij weten, kinderloos.

1947, Pauwel Wiert (1880-1974), Geert Hendrik Omta (1914 – 2003) en Foktje G. Omta (1913 – 1989) op een huwelijk

Pauwel Wiert Omta (1880-1974) & Geertje Swierenga (1887-1968)In 1947 trouwen Fokko Douma  en Frederica Wilhelmina Oosterhuis. Twee andere Douma’s (Antje en Menne) zijn dan al gehuwd (geweest) met respectievelijk Wiert Pauwel Omta (1877 – 1918) en Geessien Omta (1885 – 1983).

Geert Hendrik Omta (1914-2003) & Reino Mulder (1915-2001)Vandaar dat er op het huwelijk ook een drietal Omta’s present is: Pauwel Wiert Omta (1880 – 1974), Geert Hendrik Omta (1914 – 2003) en Foktje G. Omta (1913 – 1989). Alledrie vergezeld door hun partner.

??? Albert Omta (1914-2008) & Elisabeth Bartels (?-?)Matty Wittekoek-Douma vond deze drie Omta’s bij de trouwfoto’s van Fokko Douma en Frederica Wilhelmina Oosterhuis en was zo vriendelijk ons een afdruk te sturen.

 

 

Van boven naar beneden:

Geertje Swierenga (1887 – 1968) & Pauwel Wiert Omta (1880 – 1974)

Reino Mulder (1915 – 2001) & Geert Hendrik Omta (1914 – 2003)

Foktje Geziena Omta (1913 – 1989) & Pieter Vos (1913 – 1985)